Nàng Tấm cổ tích - và thằng Phác từ xa kia chiếc thuyền...
Mình rất thích nàng Tấm, không chỉ là một nàng Tấm đảm đang tháo vát, chịu đựng và thiện lành, mình còn thích những cô Tấm khác – những dị bản.
Mình ấn tượng nhất với dị bản của ai đó, từ thuở hồi nào đó không sao biết được, em Tấm trong ghi chép ấy vô cùng độc – ác: Tấm luộc chín Cám trong nước sôi, lột da róc thịt em gái, chặt đầu băm xác Cám, và ngâm thành một hũ mắm thơm. Tấm mời mẹ ăn bữa cơm ngon với hũ mắm ngon. Mẹ ăn, mẹ khen ngon. Bà ăn hết cả hũ mắm. Bà nhìn thấy cái đầu bê bết tóc và hai con mắt trừng trừng đầy tia máu dưới đáy nồi. Bà móc họng ra để ói được cho bằng hết. Và bà ta chết.
Nhiều người nói Tấm kẻ ác, Cám mới thực là người đáng thương. Nên dị bản này không được phổ biến rộng rãi. Số đông thích giữ sự tinh khiết thuần túy cho một biểu tượng hơn là sự phản thù.
Mình không nghĩ vậy! Đọc đến cái chết của dì ghẻ mình thấy hả hê, mình đồng tình với Tấm và gật gù với luận điệu con người có quyền được trả thù. Nhưng trả thù theo cách nào mới phải..? Mình sực nhớ đến chuyện Chiếc thuyền ngoài xa, và cách trả thù của thằng bé Phác…
Điểm chung giữa Tấm và Phác là đều lấy oán báo oán (thay vì lấy ân báo oán), Phác bảo vệ mẹ và trả đũa bố bằng cách chạy ra đánh bố, và toan lấy con dao găm để đâm phọc vào trái tim người lớn (may thay người chị gái đã cản lại ý định cố ý giết người); còn Tấm dùng bạo lực phi nhân tính để trả thù mẹ con Cám: họ chết không toàn thây.
Có thể thấy, cả hai đều được nuôi dưỡng trong môi trường thù hận, trong bạo lực vũ phu, trong tiêu cực và nước mắt. Thằng Phác phải chứng kiến cha nó đánh mẹ nhiều bận, còn Tấm thì đã đi qua cửa Tử vài lần. Vậy, (đối với mình) cách trả thù của Tấm và Phác đều có căn nguyên lý cớ: họ bị ảnh hưởng bởi bạo lực, họ bị nuôi dưỡng từ hạt giống hận thù. Điều này phản ánh rõ sự ảnh hưởng của môi trường đến sự hình thành nhân cách và lối sống của con người.
« Con vua thì lại làm vua/ Con sãi ở chùa thì quét lá đá »
Câu ca dao trên không phi lý, không bất công. Hoàng tộc được nuôi dạy trong môi trường khắc nghiệt, được đào tạo kỹ lưỡng và tiếp thu dày đặc kiến thức để quản lý đất nước; ngược lại một con sãi từ lúc oe oe chào đời đến lúc cầm chổi quét lá đa – thứ nó tiếp xúc nhiều nhất là lá đa. Làm sao một cây chổi quét lá đa có thể biến thành cây trượng chỉ tôn dân tộc? Làm sao? Không thể!
Mình nói dài vậy thôi, nhưng cốt để khẳng định sự tác động cực kỳ mạnh mẽ của môi trường và cách nuôi dạy lên việc hình thành hành vi và thậm chí là nhân cách con người. Chúng ta không chỉ có một nét phẩm chất cố định, đâu thể giới hạn con người trong một loại đặc điểm được. Ta lớn lên và phản ứng với cuộc đời, với biến cố – điều này hình thành các tính cách trong ta. Không có một nàng Tấm thuần khiết hoàn toàn, nếu có đó chắc chắn là một pho tượng vô thần. Càng không có một đứa trẻ lớn lên trong bạo lực lại có khí chất thư sinh và cách nói chuyện thanh cao nhã nhặn. Nặn hình con người không phải do trời định, mà do chính con người định!
10/10/2024 – Mừng 70 năm ngày Giải phóng Thủ đô.
thu trang.